قدیمی‌ترین پناهگاه تهران کجاست؟ | گزارش میدانی از پناهگاهی که تبدیل به آکواریوم شد

– – سحر جعفریان عصر: در مرکز پارک شهر … “شنوندگان عزیز توجه کنید، صدایی که اکنون می شنوید هشدار یک وضعیت قرمز و خطرناک است، به معنای جستجوی سرپناه و مکان های امن، جمعیت در یک چشم به هم زدن از خانه های خود به خیابان هجوم آوردند و به سمت پناهگاه زیرزمینی در مرکز پارک شهر دویدند. “بروید… صدای دائمی آژیر جمعیت در اتاق های تودرتو با هم منتظر اعلام وضعیت سفید بودند که در زمزمه دعاها و ترس های کودکانه می گذشت.
اکنون خانم میرابی در اولین آکواریوم عمومی کشور در جنوب شرق پارکشهر، مهدکودک های قد بلند و متوسط ​​را به صف می کشد که از دیدن آروانای قرمز آسیایی، لاک پشت تمساح و 150 آبزی کمیاب دیگر هیجان زده شده اند. ساخت این مجموعه تفریحی در دوران جنگ تحمیلی که 8 سال به طول انجامید به عنوان پناهگاه عمل کرد.

یادم می آید، فراموشت می کنم؛ پناهگاه
آفتاب صبح بهاری که از شاخه های درختان چنار، بلوط، زیتون، کاج دریایی و ماگنولیا در پارکشهر سرچشمه می گرفت، لایه های طلایی و گرمی را بر روی زمین سنگفرش این قدیمی ترین پارک پایتخت گشود. همه به فضای بزرگ خود مشغول هستند. باغبان ها آب می دهند، نظافتچی ها جارو می کنند، میانسالان و سالمندان استراحت می کنند و ورزش می کنند، بچه ها بازی می کنند، زوج های جوان راحت می نشینند و غیبت کنندگان سنگ هایشان را به امانت می دهند. بعضی ها بدون توجه به سروصدا روی نیمکت ها می خوابند… همه مشغول کاری هستند، اما فقط عده کمی از کاربری قبلی ساختمان آکواریوم پارک شهیر که جلوی چشمشان است می دانند. یکی از آن معدود افراد، به گفته اهالی و کسبه خیابان بهشت، مشبگر 70 ساله است، یکی از علاقه مندان به خاطرات که با پسرانش یک خواربارفروشی دارد. این چطوره؟ او در مورد پناهگاه پارک شهیر از داستان های مختلفی که تاکنون شنیده است می گوید: «خلاصه اینکه کدام یک از ادعاهایشان درست است، فقط خدا می داند؛ آنهایی که می گویند اینجا در دهه 30 ساخته شده است. ابتدا بازداشتگاه زیرزمینی در همان ساختمان سابق دادگستری و دادگستری (چهارراه گلوبندک) بود و بعداً این شد که شما می گویید چرا تاریخ شد. در اواسط دهه 1960 در اینجا ساخته شد.” به عنوان پناهی برای جنگ…» مشابکار از ناوهای موشک انداز اسفند 66 هم یاد می کند؛ همان موشک هایی که از ترس به همراه خانواده به پناهگاه برکشهر رفتند: «در جنگ سوم جای پناهگاه خالی بود…»

پرواز به یک پناهگاه نیست
اسکندر، نگهبان یکی از هشت ورودی پارک شهر که 27 سال از عمرش را صرف این کار کرد: «در تهران پناهگاه های زیادی وجود داشت، از مدرسه و مجتمع های بزرگ گرفته تا بازار و حتی کاخ سعدآباد…» بی ادامه می دهد: «خب، البته پناهگاه پارک شهر یکی از قدیمی ترین و بزرگ ترین پناهگاه ها بود. او گفت و گو را با این جمله خاتمه داد: برو آکواریوم… دو نیمه کوتاه در کنار هم می بینی که رنگ آمیزی شده اند… پناهگاه آنجاست. کودکان در اطراف همان عنوانی که اسکندر به عنوان آکواریوم داده است بازی می کنند. صدای مربی بلند می شود: هرکس آرام و آرام در صف بایستد ماهی را زودتر می بیند. حلما، آروشا و یزدان بیشتر کنار کشیده اند و در ابتدای صف لحظه شماری می کنند. کمی بعد بچه ها یکی یکی از پله ها پایین می آیند. اولین سوالی که مربی از فروشنده بلیط مجموعه آکواریوم می پرسد این است: “چرا اینجا باریک و عمیق است؟” محمد (بلیت فروش) که فرصت جواب دادن به او را ندارد، شانه هایش را بالا می اندازد.

پناهگاه در حوضه
صف کودکان با ورود به راهروهای باریک مجموعه آکواریوم از هم می پاشد. حامد کاملی، مدیر مجموعه آکواریوم، ضمن معرفی زیستگاه آبزیان مختلف که اکنون در محفظه های شیشه ای آکواریوم به این سو و آن سو حرکت می کنند و توضیحات جالبی مانند قیمت چند میلیون تومانی برخی از آن آبزیان، به این سوال معلم نیز پاسخ داد: «این یک پناهگاه جنگی بود… تهویه های مستحکم در پشت بام. آن رمپ های ورودی و خروجی…» کاملی درباره عکس های آکواریوم هم می گوید. پناهگاهی از دهه 70: «خالی و خلوت بود…» معلم بیشتر به تفریح بچه‌ها علاقه دارد، اما نمی‌خواهد این رمان تاریخی نصفه و نیمه را ببخشد: «کی می‌دانست که جنگ دیگری می‌شود… نزدیک خانه ما هم پناهگاهی بود (حوالی امام حسین (علیه‌السلام))، فلان‌جا یادم می‌آید نزدیک میدان عیسی… صبح با همسایه ها به آنجا پناه بردیم…» یک شیب پناهگاه پارک شهر به خیابان بهشت می رسد و شیب دیگر به خیابان خیام می رسد که هر دوی آن ها اکنون مسدود است.

ایمن و فراموش نشدنی در جنگ شهری
سومین جنگ تحمیلی نام پناهگاه را بر سر زبان ها انداخت. نامی که هنوز در برخی از محله ها و خیابان های تهران شماره هایش را می توان یافت و گاه در اخبار شنیده می شود. کاظم از بازار بزرگ پایتخت می گوید: مغازه داران قدیمی می گویند منطقه سبزه میدان زیر بازار سرپناه بزرگی بوده است، اما الان دیگر اینطور نیست، چون تبدیل به زرگرخانه شده است. مهران، یکی دیگر از صاحبان مغازه‌های بازار می‌گوید: «سرپناه‌های قدیمی باید دوباره فعال شوند، زیرا ضروری و در عین حال نوستالژیک هستند. علی رضا یکی از ساکنان محله نیروی هوایی با انتشار فیلم کوتاهی از پناهگاه قدیمی پایگاه دوم در اینترنت گفت: این درهای کوچکی که می بینید متعلق به پناهگاه زیرزمینی است که در جنگ 8 ساله استفاده می شد… آن چهار برج از طرفداران پناهگاه هستند… حالا انباری است… فیلم او در چند مورد اخیر دادگاه محبوب شد: آمار طبق اعلام سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، بیش از 500 کانکس در مدارس شناسایی شده است که تعداد زیادی از آنها دیگر قابل اجرا نیستند. سعید کریم نژاد که در حوالی خیابان مصطفی خمینی زندگی می کند، یکی از آنها را به یاد می آورد: «در وسط حیاط مدرسه اتحاد، دروازه ای بود که به پناهگاه بزرگی منتهی می شد… حالا نمی دانم آنجاست یا نه. افتتاح اولین سرپناه خودروی پایتخت در منطقه 10 آخرین خبر از پناهگاهی است که بسیاری را به دهه 60 بازمی گرداند. به سال‌هایی که ساختن سرپناه در دستور کار دولت قرار داشت و بسیج عمومی برای حفظ جان در جنگ آستین‌ها را بالا زد.